Na de vrijspraak van de hoofdverdachte die ervan werd beschuldigd opdracht te hebben gegeven voor de moord op Daphne Caruana Galizia, ondernam een delegatie van Europarlementariërs onder leiding van Sophie Wilmès op 16 en 17 november een missie naar Valletta.

Leden van de Commissie burgerlijke vrijheden, justitie en binnenlandse zaken ondernamen een missie naar Valletta om de doeltreffendheid van het Maltese rechtssysteem en de ontwikkelingen op het gebied van de rechtsstaat en de Europese waarden in ruimere zin te bespreken, waaronder het kader voor corruptiebestrijding, mediavrijheid en mediapluralisme.

De delegatie voerde gesprekken met premier Robert Abela en verschillende hooggeplaatste regeringsleden, de commissie overheidsrekeningen van het Maltese parlement, oppositieleider Alex Borg en vertegenwoordigers van de Partij Momentum. De Europarlementariërs ontmoetten ook procureur-generaal Victoria Buttigieg, politiecommissaris Angelo Gafà en vertegenwoordigers van de Orde van Advocaten, de Permanente Commissie tegen Corruptie, het Bureau van de Commissaris voor Normen in het Openbare Leven en de Financiële Inlichtingeneenheid.

Daarnaast bespraken zij de recente ontwikkelingen met familieleden van Daphne Caruana Galizia en vertegenwoordigers van de stichting die ter nagedachtenis aan haar werd opgericht. Er vonden ook rondetafelgesprekken plaats met journalisten en maatschappelijke organisaties, waaronder Repubblika, Aditus en Occupy Justice.

Verklaring

Na afloop van het bezoek verklaarde delegatieleider en voorzitter van de Groep voor toezicht op democratie, de rechtsstaat en de grondrechten (DRFMG), Sophie WILMÈS (Renew, België): “Negen jaar na de moord op Daphne moeten we ons een fundamentele vraag stellen: zou iemand vandaag nog steeds vermoord kunnen worden omdat die corruptie aan het licht brengt? Zou een journalist die corruptie onderzoekt beter beschermd zijn? Zouden geloofwaardige beschuldigingen naar behoren worden onderzocht? En zou het gerecht sneller uitspraak doen? Ik vrees dat we nog lang niet in staat zijn om op al deze vragen duidelijke en geruststellende antwoorden te geven. En deze vragen gaan veel verder dan alleen de zaak-Daphne: ze raken aan de rechten en vrijheden van elke burger in Malta vandaag. Ondanks langverwachte hervormingen, waaronder meer middelen voor justitie, politie en het openbaar ministerie, sterkere gerechtelijke waarborgen, gemoderniseerde gerechtelijke procedures en verbeterde regels inzake mediavrijheid en transparantie, benadrukt de delegatie dat hervormingen op papier moeten leiden tot daadwerkelijke vervolging van corruptie. Die blijft helaas bijzonder weinig doeltreffend.”

Er blijven echter aanzienlijke uitdagingen bestaan, onder meer met betrekking tot het huidige systeem van juryrechtspraak, dat opnieuw moet worden geëvalueerd. In het rechtsstaatverslag 2026 van de Europese Commissie wordt nog steeds gewezen op langdurige gerechtelijke procedures, bezorgdheid over de doeltreffendheid van onderzoeken naar corruptie op hoog niveau en het ontbreken van een overtuigende staat van dienst op het vlak van definitieve rechterlijke uitspraken.

Er zijn ook verdere inspanningen nodig om de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te versterken, onder meer door de benoemingsprocedure voor de hoogste rechter (Chief Justice) te hervormen.

De Europarlementariërs verwelkomen de nieuwe waarborgen voor de bescherming van journalistieke bronnen, transparantie over media-eigendom en de openbare omroep. Tegelijkertijd benadrukken zij dat de daadwerkelijke uitvoering van het EU-recht essentieel blijft.

De toegang tot overheidsinformatie, de bescherming tegen onrechtmatige rechtszaken – met name binnenlandse intimiderende rechtszaken tegen publieke participatie (SLAPP’s) – en de veiligheid van journalisten blijven ernstige punten van bezorgdheid.

Wat de bredere hervorming van de mediasector betreft, die op gang werd gebracht na de publicatie van het verslag van het openbaar onderzoek meer dan vijf jaar geleden, heeft de delegatie onvoldoende informatie ontvangen om de inhoud ervan te kunnen beoordelen. Journalisten en mediaorganisaties hebben evenwel duidelijk gemaakt dat de verwachtingen hooggespannen zijn.

De delegatie roept ook op tot een versterking van de mechanismen van controle en tegenmacht. Onafhankelijke toezichthoudende instanties moeten over voldoende middelen en bevoegdheden beschikken om hun opdrachten doeltreffend uit te voeren. De regels inzake transparantie en belangenconflicten moeten worden aangescherpt, en het maatschappelijk middenveld en journalisten moeten daadwerkelijk worden geraadpleegd over hervormingen die hun rechten raken.

De DRFMG-delegatie wijst erop dat de aanbevelingen van het onafhankelijke openbare onderzoek uit 2021 naar de moord op Daphne Caruana Galizia vijf jaar later nog steeds geheel of gedeeltelijk niet zijn uitgevoerd. Dat onderzoek bracht institutionele tekortkomingen en een klimaat van straffeloosheid aan het licht. De aanbevelingen bouwen ook voort op die van de Commissie van Venetië, GRECO, Moneyval en het Europees Parlement.

Sophie Wilmès lichtte toe: “Het onafhankelijke openbare onderzoek betekende een keerpunt. We hadden gehoopt dat inmiddels alle aanbevelingen volledig zouden zijn uitgevoerd. We erkennen de geboekte vooruitgang, maar het werk is nog lang niet af. Dit mag geen loutere afvinkoefening zijn. Wat telt, is een alomvattende aanpak die de onderliggende institutionele tekortkomingen binnen het rechtssysteem, de bescherming van journalisten en de strijd tegen corruptie aanpakt en die tot duurzame veranderingen leidt, in plaats van enkel tot hervormingen op papier.”

Terugblikkend op de ontmoeting van de delegatie met de familie van Daphne Caruana Galizia en de naar haar genoemde stichting, voegde zij eraan toe: “Achter elk institutioneel debat en elke gerechtelijke procedure staat een familie die een immens verlies heeft geleden en die met een opmerkelijke vastberadenheid blijft strijden voor waarheid en gerechtigheid. Er is ook een bevolking die erop moet kunnen vertrouwen dat haar instellingen naar behoren functioneren, dat gerechtigheid zal geschieden en dat het systeem als geheel het algemeen belang dient. Het Europees Parlement staat aan hun zijde. We zijn het verschuldigd aan Daphne, haar familie, journalisten, het maatschappelijk middenveld en alle Maltese en Europese burgers om ervoor te zorgen dat de grondrechten en de rechtsstaat ook in de praktijk worden geëerbiedigd.”

Op het einde van de missie werd er een persconferentie gehouden in Europe House in Valletta.